Tiêu đề:
Đàm phán Mỹ-Iran tại Thụy Sĩ: Cơ hội mong manh đạt thỏa thuận lâu dài ở Trung Đông

Từ khóa:
Mỹ - Iran, đàm phán hạt nhân, eo biển Hormuz, Lebanon, Qatar, Pakistan, trừng phạt, Trung Đông, ngoại giao hòa giải, ổn định khu vực

Giới thiệu

Ngày 22/6, Qatar và Pakistan với tư cách trung gian hòa giải đã ra tuyên bố chung xác nhận Mỹ và Iran tiến hành vòng đàm phán cấp cao đầu tiên tại khu vực núi Bürgenstock, Thụy Sĩ, dựa trên khuôn khổ biên bản ghi nhớ vừa hoàn tất. Đây là lần tiếp xúc trực tiếp cấp cao đầu tiên kể từ khi hai bên đạt được thỏa thuận sơ bộ vào giữa tháng này, đồng thời là cuộc đối thoại then chốt quyết định tương lai của hàng loạt vấn đề nhạy cảm: từ tuyến đường biển qua eo biển Hormuz, tình hình Lebanon, đến vấn đề hạt nhân Iran.

Sau khoảng 18 giờ đàm phán liên tục, có lúc căng thẳng gần như đổ vỡ, nhưng hai bên cuối cùng vẫn chọn tiếp tục đàm phán, để lại những vấn đề khó khăn cho vòng thảo luận kỹ thuật tiếp theo. Có thể chưa có đột phá thực chất, nhưng trong bối cảnh chiến sự và đối đầu khu vực luôn tiềm ẩn nguy cơ leo thang, việc hai bên không rời bàn đàm phán tự nó đã là một tín hiệu đáng chú ý.

Cuộc gặp cấp cao hiếm hoi: Ngoại giao thay thế đối đầu

Điểm nổi bật nhất của vòng đàm phán này không chỉ ở thời gian kéo dài gần một ngày đêm, mà còn ở cấp độ đoàn đại biểu rất hiếm thấy. Phía Iran cử Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi dẫn đầu, cho thấy Tehran coi đây là kênh đối thoại mang tính chiến lược chứ không chỉ là trao đổi kỹ thuật. Phía Mỹ cũng đáp lại với đội ngũ hạng nặng, bao gồm Phó Tổng thống, Đặc phái viên của Tổng thống và Jared Kushner, thể hiện Washington rất coi trọng tiến trình này.

Sự tham gia của Qatar và Pakistan với vai trò trung gian hòa giải càng cho thấy cấu trúc đàm phán được thiết kế kỹ lưỡng. Trong bối cảnh Mỹ và Iran gần như thiếu hoàn toàn lòng tin, ngoại giao gián tiếp qua bên thứ ba không chỉ là lựa chọn an toàn hơn mà gần như là điều kiện cần để hai bên tiếp tục đối thoại. Tuy nhiên, việc đoàn đại biểu hai bên không bắt tay hay chụp ảnh chung trước cuộc họp cũng phản ánh một thực tế: hai nước còn rất xa mới đạt được bình thường hóa quan hệ thực sự.

Một nguồn tin thân cận với tiến trình đàm phán tiết lộ, phía Mỹ ban đầu muốn tổ chức một nghi lễ chào hỏi mang tính biểu tượng, nhưng đoàn Iran đã từ chối. Sau đó, đại diện Tehran bước vào phòng họp và giữ khoảng cách rõ rệt với phía Mỹ. Những chi tiết này cho thấy, dù ngoại giao vẫn tiếp diễn, nhưng nền tảng tâm lý giữa hai bên vẫn vô cùng mong manh.

"Tiến triển tốt", nhưng vẫn chưa đủ để xóa tan bất đồng

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Baghaei, cho biết sau 18 giờ đàm phán, hai bên đã đạt được đồng thuận về một dự thảo văn bản và đồng ý chuyển sang giai đoạn kỹ thuật để tiếp tục xử lý các chi tiết thực thi. Đây là một tín hiệu tích cực, đặc biệt cho thấy cả Mỹ và Iran đều chưa muốn phá vỡ khuôn khổ đối thoại vừa được thiết lập.

Tuy nhiên, cùng lúc đó, Tehran cũng công khai bày tỏ không hài lòng về những phát ngôn cứng rắn từ phía Mỹ trong suốt quá trình đàm phán. Theo phía Iran, giọng điệu "gây áp lực tối đa" của Washington đã làm gia tăng căng thẳng và từng khiến tiến trình rơi vào bế tắc tạm thời. Iran đang xem xét liệu có tiếp tục đàm phán theo mô hình "bốn bên" hay không, cho thấy nước này rất nhạy cảm với bất kỳ dấu hiệu nào làm suy giảm vai trò chủ động của mình.

Bộ trưởng Ngoại giao Araghchi sau đó đăng tải trên mạng xã hội rằng, với sự hỗ trợ của các bên trung gian, nhiều vấn đề quan trọng đã đạt được tiến triển, bao gồm nới lỏng một phần hạn chế xuất khẩu dầu mỏ và sản phẩm hóa dầu, giải phóng một phần tài sản bị phong tỏa, và khởi động các chương trình liên quan đến tái thiết và phát triển Iran. Dù những tuyên bố này cần được nhìn nhận thận trọng, nhưng chúng cho thấy Tehran đang cố gắng định hướng dư luận theo hướng: đàm phán chỉ có ý nghĩa nếu mang lại lợi ích cụ thể, chứ không chỉ là cam kết chính trị trừu tượng.

Eo biển Hormuz: Nút thắt chiến lược không thể tránh khỏi

Trong toàn bộ chương trình nghị sự, vấn đề eo biển Hormuz được coi là nhạy cảm nhất. Đây là tuyến đường hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới, mỗi ngày có một lượng lớn dầu mỏ và khí đốt toàn cầu đi qua. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại khu vực này đều có thể đẩy giá năng lượng lên cao, gây chấn động thị trường và lan rộng xung đột ra ngoài biên giới khu vực.

Theo khuôn khổ thỏa thuận ban đầu, Iran cam kết khôi phục dần hoạt động hàng hải trên vùng biển liên quan, trong khi Mỹ cam kết nới lỏng một số lệnh trừng phạt. Nhưng thực tế cho thấy khoảng cách lớn giữa "cam kết trên giấy" và "thực thi trên thực địa". Những mâu thuẫn về cách giải thích, cơ chế giám sát và điều kiện bổ sung đã nhanh chóng biến vấn đề này thành tâm điểm tranh cãi.

Thông tin từ các công ty vận tải biển và dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy tuyến đường vẫn có tàu qua lại, nhưng rủi ro địa chính trị đã gây ra phản ứng mạnh trên thị trường. Sau khi đàm phán phát tín hiệu lạc quan, giá dầu giảm nhẹ, chứng khoán châu Á phục hồi, cho thấy nhà đầu tư đang theo dõi từng bước tiến nhỏ của tiến trình này. Nói cách khác, Hormuz không chỉ là vấn đề quân sự hay ngoại giao, mà còn là biến số kinh tế toàn cầu.

Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn đưa ra cảnh báo cứng rắn trong thời gian đàm phán, nói rằng nếu không đạt được thỏa thuận, Washington có thể khôi phục hành động quân sự chống Iran, thậm chí đe dọa can thiệp sâu hơn vào việc kiểm soát tuyến đường biển chiến lược này. Những tuyên bố như vậy có thể giúp ông củng cố lập trường "cứng rắn" trong nước, nhưng đồng thời cũng làm tăng nguy cơ phá hủy bầu không khí đàm phán vốn đã rất mong manh.

Lebanon: Vấn đề khu vực làm phức tạp thêm bàn đàm phán

Ngoài eo biển Hormuz, Lebanon là vấn đề thứ hai khiến cuộc gặp trở nên khó khăn. Tehran coi tình hình miền Nam Lebanon là một phần trong bức tranh an ninh khu vực rộng lớn hơn, và kết nối nó với vai trò của lực lượng vũ trang thân Iran cũng như áp lực từ Israel. Theo quan điểm của Iran, bất kỳ tiến trình ngoại giao nào cũng cần gắn với việc Israel ngừng không kích miền Nam Lebanon, vì đó là điều kiện để mở đường cho các hành động chính trị tiếp theo.

Tuy nhiên, phía Israel vẫn duy trì lập trường an ninh cứng rắn. Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố quân đội Israel sẽ tiếp tục đồn trú tại khu vực cho đến khi an ninh miền Bắc Israel được đảm bảo. Điều này cho thấy vấn đề Lebanon không còn chỉ là cuộc xung đột giữa Israel và một lực lượng vũ trang địa phương, mà đã trở thành một mắt xích trong tổng thể cuộc chơi Mỹ-Iran.

Theo nhiều nguồn tin, cuộc xung đột kéo dài tại Lebanon đã buộc hơn 1 triệu người rời bỏ nhà cửa, gây ra áp lực nhân đạo nghiêm trọng và làm tăng nguy cơ mở rộng khủng hoảng khu vực. Bất kỳ thỏa thuận nào giữa Washington và Tehran nếu muốn có giá trị thực chất đều không thể phớt lờ chiến trường này. Nói cách khác, nếu Hormuz là biến số năng lượng, thì Lebanon là biến số an ninh, cả hai đều có sức mạnh phá hủy tiến trình đàm phán.

Trong phòng họp: Căng thẳng, kiềm chế và tính toán

Mô tả của các nguồn tin về bầu không khí đàm phán cho thấy một thực tế quen thuộc trong ngoại giao Mỹ-Iran: cả hai bên đều không muốn bị coi là nhượng bộ, nhưng cũng không có điều kiện để kết thúc đối thoại. Đó là trạng thái "căng như dây đàn nhưng chưa đứt", mỗi câu nói, mỗi tín hiệu chính trị đều có thể thay đổi tiến trình.

Có một thời điểm, do bế tắc, hai bên tạm ngừng trao đổi, nhưng không bên nào tuyên bố rút lui. Theo một số nguồn tin, trong suốt quá trình đàm phán, Mỹ và Iran nhiều lần phải truyền tải thông điệp qua bên trung gian thay vì đối thoại trực tiếp. Điều này vừa làm chậm tiến trình, vừa cho thấy sự thiếu tin tưởng sâu sắc giữa hai bên.

Tuy nhiên, việc các bên đồng ý kéo dài đàm phán đến tận đêm khuya và chuyển một số vấn đề cho nhóm kỹ thuật phản ánh rằng lợi ích chung vẫn đủ lớn để duy trì kênh đối thoại mở. Đối với Mỹ, tránh leo thang khủng hoảng diện rộng là ưu tiên chiến lược. Đối với Iran, giảm áp lực trừng phạt, thông thoáng xuất khẩu năng lượng và giành không gian ngoại giao lớn hơn là những mục tiêu không thể bỏ qua. Trong bối cảnh đó, đàm phán không có nghĩa là hai bên đã đạt được hòa giải toàn diện, mà là thử nghiệm xem hai nước có thể kiểm soát xung đột đến mức độ nào.

Triển vọng: Cơ hội thực tế vẫn còn, nhưng tương lai chưa chắc chắn

Theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao Qatar, vòng đàm phán này đã đạt được "tiến triển đáng khích lệ" và thiết lập cơ chế tham vấn kỹ thuật tiếp theo. Điều này làm dấy lên hy vọng rằng trong 60 ngày tới, các nhóm chuyên gia sẽ làm rõ những vấn đề tưởng chừng như chi tiết nhưng thực tế quyết định sự thành bại của toàn bộ tiến trình: mức độ dỡ bỏ trừng phạt, cách thức giải ngân tài sản bị phong tỏa, cơ chế giám sát hoạt động làm giàu uranium hoặc hạn chế hoạt động khu vực.

Vấn đề ở chỗ, tất cả những vấn đề then chốt này đều liên quan đến lợi ích cốt lõi của hai bên. Mỹ muốn đạt được một thỏa thuận có thể kiểm chứng, hạn chế khả năng răn đe khu vực của Iran và đảm bảo an ninh cho các đồng minh. Iran muốn xóa bỏ áp lực trừng phạt, bảo vệ lợi ích kinh tế và duy trì vai trò chiến lược của mình ở Trung Đông. Hai lợi ích này chỉ có thể giao thoa khi cả hai bên chấp nhận một sự sắp xếp hết sức linh hoạt.

Do đó, các cuộc đàm phán kỹ thuật sắp tới sẽ không chỉ là trao đổi chuyên môn, mà là giai đoạn phải định lượng, xác nhận những nhượng bộ thực sự và kết nối chúng với cơ chế thực thi rõ ràng. Nếu không, "tiến triển" hiện tại có thể nhanh chóng trở thành khoảng lặng trước khi căng thẳng bùng phát trở lại.

Kết luận

Đàm phán Mỹ-Iran tại Thụy Sĩ đã phơi bày một nghịch lý điển hình của chính trị Trung Đông: các bên có thể đối đầu gay gắt trên truyền thông, nhưng khi chi phí xung đột vượt quá lợi ích đối đầu, họ vẫn buộc phải ngồi lại bàn đàm phán. Sau 18 giờ đàm phán căng thẳng, việc hai bên chưa rời khỏi bàn đàm phán là một kết quả tối thiểu, nhưng vẫn chưa đủ để đảm bảo một thỏa thuận lâu dài.

Eo biển Hormuz, Lebanon và vấn đề hạt nhân Iran sẽ tiếp tục là những thử thách lớn nhất đối với thiện chí chính trị của Washington và Tehran. Trong ngắn hạn, ngoại giao trung gian của Qatar và Pakistan vẫn sẽ đóng vai trò then chốt, giữ cho cánh cửa đối thoại không bị đóng lại. Nhưng về dài hạn, chỉ khi các cam kết được chuyển hóa thành cơ chế thực thi cụ thể, tiến trình này mới có thể thoát khỏi trạng thái "ngừng bắn mong manh" và tiến gần hơn đến giải pháp ổn định khu vực.